Grammaticale verandering

We spreken van grammaticale vervanging wanneer de originele grammatica van het Yukateeks vervangen wordt door de grammatica van een andere taal. Mogelijk zal dit gepaard gaan met een grote lexicale ontlening uit een andere taal.

Werkwoord achtervoegsels

Wanneer we naar de grammatica van het Yukateeks kijken zien we dat er zich rondom de werkwoordsvorming een belangrijke ontwikkeling heeft plaats gevonden. Dit zien we terug in de manier waarop Yucateken hun werkwoorden vormen, met uitzondering van hun transitieve en passieve werkwoordsvormen. (Transitieve werkwoorden, ook wel overgankelijke werkwoorden genoemd, zijn de werkwoordsvormen die gekoppeld zijn aan een lijdend voorwerp en soms ook aan een meewerkend voorwerp. De betekenis van het werkwoord wordt als het ware gekoppeld aan die van het lijdend- of meewerkend voorwerp. Bijvoorbeeld: Pim zingt het lied. Bij de passieve werkwoordsvormen is dit hetzelfde geval, neem bijvoorbeeld de zin: Het lied wordt gezongen door Pim. In de eerste zin was ‘het lied’ lijdend voorwerp, nu is het in het onderwerp overgegaan.)

De transitieve en passieve werkwoorden zijn dus een uitzondering op de regel dat het in het Yukateeks niet uitmaakt wanneer er een -a- -t- of -z- wordt gebruikt voor het plaatsen van een achtervoegsel aan de stam. Ter illustratie:

Yukateeks Nederlands
Alcab Rennen
Alcabcunzic … om weg te lopen
Alcabcunzah … om weg te lopen
Alcabcunzmah … om weg te lopen
Alcabcunze … om weg te lopen

Het is niet duidelijk waarom er vier verschillende ‘deeltjes’ (-cint-, -cunt-, -cinz-, -cunz-) bestaan, maar in veel gevallen kunnen ze niet alle vier gebruikt worden. Bijvoorbeeld bij het woord ‘kaz’ kun je –utz niet gebruiken en bij ‘utz’ is het onmogelijk –cint te gebruiken. Uit het werk van Coronel dat dateert uit 1620 blijkt dat deze regels toen nog niet golden. Bij de bovengenoemde werkwoorden ‘kaz’ en ‘utz’ werden ook de nu niet bruikbare uitgangen gebruikt. Ook ontbreekt in veel koloniale literatuut en woordenboeken de medeklinker t of z tussen de werkwoordstam en –uitgang. Tegenwoordig lijkt het er echter op dat er altijd een medeklinker aanwezig moet zijn (Redish en Lewish, 1998). Hoe deze ontwikkeling tot stand is gekomen, is voor ons onduidelijk.

Terug