Invloed van taalcontact

Onder taalcontact verstaan we het gebruik van meer dan één taal op dezelfde plaats en hetzelfde moment (Thomason, 2001: 1).  Of talen in dit soort situaties ook daadwerkelijk invloed op elkaar hebben, is afhankelijk van de intensiteit en stabiliteit van het contact. Er is dan ook geen enkele taalcontactsituatie te voorspellen (Thomason, 2001: 4).   

Vroeger

De Toltecs die de eerste taalverovering pleegden op de Maya’s spraken het ‘Nahuatl’ dialect. In onderstaande tabel zijn enkele vergelijkbare woorden gevonden, die overeenkomsten tonen met het Yukateeks Maya (Bolles, 1993). 

Nahuatl Maya Engels
chimali chimal “shield”
maceualli (vassal) mazeual “Indian” or “native”
huaxim uaxim “acacia”
huipil (blouse) uipil “dress”

Men denkt dat de naam Yucatán ook van het Nahuatl dialect afkomstig is en niet van de Mayataal, omdat de Maya’s de namen van gebieden herkenbare betekenissen gaven. Dit blijkt bij Yucatán niet het geval te zijn (Bolles, 1993). Het Nahuatl dialect bezit het suffix, achtervoegsel ‘–tan’, vandaar dat men denkt dat de naam Yucatán van het Nahuatl afstamt. In verschillende woordenboeken wordt de betekenis van Yucatán uitgedrukt en worden verscheidene woorden in de trant van Yucatán weergegeven die waarschijnlijk de basis hebben gelegd voor de uiteindelijke plaatsnaam. De twee vormen die hoogstwaarschijnlijk de basis vormden voor het huidige Yucatán zijn: Yuhcatlan of Yucatlan (Bolles, 1992). Of het woord ‘yuca’, Spaans voor ‘plant’, invloed heeft gehad op de naam Yucatán is nog altijd niet zeker. Op de site van ‘Onze Taal’ wordt echter iets anders beweerd, namelijk:

“Het Mexicaanse schiereiland Yucatán zou aan zijn naam zijn gekomen door een communicatiestoornis tussen de Spaanse veroveraars en de oorspronkelijke bewoners, die op de vraag naar de plaatsnaam antwoordden: ‘Tectatan’ – ‘Ik weet het niet’, wat vervolgens werd verbasterd tot Yucatán” (Noë, 2001). 

Bovenstaande quote laat zien dat er geen eenduidige gedachte is over het ontstaan van de naam Yucatán. Ook laat het zien dat hier geen feitelijke bewijzen voor gevonden zijn. De vele speculaties zijn gebaseerd op onderzoeken vanuit verschillende landen. Waarschijnlijk hebben de landen vanuit verschillende perspectieven gekeken naar de betekenis van Yucatán.

Tegenwoordig

De meeste invloeden in de Mayataal zijn afkomstig uit het Spaans. Zo zijn de fonologische kenmerken, de klankleer, bij klinkers hetzelfde als in het Spaans (voor voorbeelden zie wat voor taal is het?)

Een verandering vindt vaak plaats in de toon van het uitspreken van de woorden (Bolles, 1993):

Spaans Maya Engels
fiesta piesta “fiesta”
volquete bolcete “dump truck”
vidrio bidrio “glass”

Bij werkwoorden verschilt het nog al. De ene keer wordt de Spaanse meervoudsvorm gebruikt, bv: bomba – bombas, maar soms wordt de meervoudsvorm van de Mayataal als uitgang gebruikt, bv: bomba – bombasoob of piesta – piestasoob (Bolles, 1993).

Uit bovenstaande voorbeelden is gebleken dat het Spaans veel invloed heeft gehad op het (Yukateeks) Maya. De Spanjaarden denken daar echter heel anders over. De oorspronkelijke sprekers van Spanje vinden dat de Mayataal meer overeenkomsten heeft met het Engels. Het klinkt namelijk hetzelfde als het Engels. Een voorbeeld hiervan is: de ‘H’ wordt hetzelfde uitgesproken als in het Engels, terwijl de ‘H’ in het Spaans niet wordt uitgesproken, soort van stilte (Gringos, 2006). Enkele woorden die vervolgens geïntegreerd zijn in de Mayataal zijn: baseball, television en sandwich (Bolles, 1993).

Enkele Maya-Spaanse uitdrukkingen hebben veel invloed in Yucatán, voornamelijk bij de jongere generatie. Er is namelijk een winkel opgezet die alleen maar shirts verkoopt met teksten als ‘Me Haces Loch’. Dit betekent: geef me een knuffel (Gringos, 2006).

Wie de Mayataal vandaag de dag wil leren zal nooit het ‘Puro Maya’ (de pure Maya) leren. Dit komt omdat de Mayataal zonder het gebruik van Spaanse woorden niet te spreken is. De Spaanse invloed op de Mayataal is het sterkste terug te zien in het lexicon, de woordenschat. Er zijn woorden waarvan Maya’s denken dat het echte Mayawoorden zijn, terwijl ze oorspronkelijk afstammen van het Spaans. Een goed voorbeeld hiervan is het woord ‘koe’. De Maya’s kende voor het contact met de Spanjaarden alleen honden en af en toe ook kalkoenen als huisdieren. Door het contact met de Spanjaarden leerden zij het begrip koe pas kennen. Het zou dus heel vreemd zijn als het woord ‘wakax’, wat koe betekent, al zou bestaan voor de komst van de Spanjaarden, aangezien zij nog helemaal niet bekent waren met dit verschijnsel. Het is dan ook vrij logisch dat het woord ‘wakax’ is afgeleid van het Spaanse woord ‘vacas’.

De status van algemene herkenbare Spaanse woorden in de Mayataal kunnen twee algemene principes gekarakteriseerd worden: vorm en functie. Naar de vorm kijkend kunnen er Mayanized Spaanse leenwoorden en vreemde Spaanse woorden in de Mayataal worden onderscheiden. De leenwoorden in de Mayataal hebben uitspraakveranderingen en/of formele grammaticale veranderingen ondergaan waardoor ze te onderscheiden zijn in het Spaans. Hieronder zijn twee voorbeelden te zien van Spaanse woorden die veranderingen hebben ondergaan, om zich te onderscheiden.

Maya Spaans Nederlands
Piitoo Pito Fluiten/fluit
Maldisyontik (la) maldición Vervloeken (maya) De vloek/vervloeking (Spaans)

Bij het eerste voorbeeld ‘piitoo’ is te zien dat de klinker ‘i’ wordt verlengd en dat de toonhoogte van de laatste lettergreep omhoog gaat. Bij het tweede voorbeeld ‘maldisyontik’ worden er twee suffixen toegevoegd (suffix –t en suffix –ik). Deze veranderingen en nog een aantal uitspraakveranderingen zorgen ervoor dat ook dit woord zichzelf onderscheidt van het Spaans. (Bevington, 1995: 16)

Wordt er gekeken naar de functie dan gaat het vaak om woorden waar de Mayataal zelf geen woord voor heeft en dus Spaanse woorden worden gebruikt. Een voorbeeld hiervan is het woord ‘amigoo’ dat vriend betekent.

Doordat de Maya’s woorden van het Spaans gebruiken, komt het voor dat de Maya’s binnen frases, zinnen of groepen zinnen wisselen van de twee talen. (Bevington 1995: 15-16) Thomason spreekt hier van code-switching. “Code-switching is the use of material from two (or more) languages by a single speaker in the same conversation” (Thomason, 2007: 132). De Mayataal afgewisseld door het Spaans wordt ook wel het ‘mestizo maya’ ofwel ‘gemixte Maya’ genoemd. Deze vorm van de Mayataal is het tegenovergestelde van ‘maya puro’, wat ‘pure Maya’ betekent. Gary Bevington laat in zijn boek een mooi voorbeeld zien van de dagelijkse (niet-noodzakelijke) code-switching bij de Maya’s. Hij verteld dat een vriend hem wilde vertellen dat hij hem niet kon helpen omdat een collega aan het rusten was. De vriend zij: ‘Fredi tun deskansar’ wat Fredi is aan het rusten betekend. Opvallend is hier dat het Spaanse woord ‘deskansar’ wordt gebruikt. De volgende dag maakte Bevington de opmerking: ‘Tin bin deskansar’ (‘ik ga even rusten’), waarop hij het volgende antwoord kreeg: ‘Tan a bin a he’saba’ (‘jij gaat even rusten’). Het antwoord dat Bevington kreeg was volledig in de Mayataal.

Tegenwoordig spreken veel Maya ouders alleen nog maar Spaans tegen hun kinderen. Ook verplichten zij de kinderen om (alleen) Spaans te spreken in plaats van de Mayataal. Dit is te verklaren doordat veel ouders van mening zijn dat het leren van alleen Spaans (waardoor ze dus ééntalig zijn) het succes van de kinderen op school en in het latere leven zal verbeteren.

Terug