Wat voor taal is het?

De taalkarakteristieken van het Yukateeks Maya zullen aan de hand van de fonologie, morfologie en syntaxis nader uitgelegd worden. Fonologie houdt zich bezig met klankleer, de morfologie houdt zich bezig met woordbouw en de syntaxis houdt zich bezig met zinsstructuren.

Fonologie

Het Yukateeks Maya kent veel klanken die ook in het Engels, Spaans of zelfs in het Nederlands voorkomen. De klinkers van het Yukateeks Maya komen zeer overeen met het Europese taalsysteem. De taal kent vijf klinkers en zes samenstellingen van deze klinkers (Bolles, 1993):

  • a als de ‘a’ in vader
  • e als de ‘ee’ in teen
  • i als de ‘ie’ in vier
  • o als de ‘o’ in boot
  • u als de ‘oe’ in goed
  • ay als de ‘ai’ in amai
  • ey als de ‘ee’ in teen
  • iy als de ‘ie’ in vier
  • oy als de ‘oi’ in hoi
  • uy als de ‘ewie’ in de Engelse naam Stewie
  • au als de ‘au’ in lauw

Ondanks dat de klinkers van het Yukateeks Maya zeer overeen komen met het Europese taalsysteem, is de duur van het uitspreken van deze klinkers wel verschillend. De klinkers in het Yukateeks Maya worden soms ook wel lange klinkers genoemd, omdat de uitspraak hiervan per woord kan verschillen (Bevington 1995: 21). Neem bijvoorbeeld de klinker ‘e’ in het woordje ‘ben’ in het Yukateeks Maya:

  • Bencaah (hoeveel): de ‘e’ als de ‘ee’ in teen
  • Uchben (oud): de ‘e’ als de ‘e’ in help

De medeklinkers komen, net als de klinkers, voor een groot deel overeen met de medeklinkers in het Europese taalsysteem. Toch kent het Yukateeks Maya bij sommige medeklinkers een andere uitspraak (Bolles, 1993):

  • c altijd een harde ‘c’ als in reclame
  • c’ een korte nasale ‘tsa’ klank
  • k een harde, schelle, geforceerde ‘k’
  • x als de ‘sh’ in shampoo
  • z als de ‘s’ in was

Wanneer het gaat om de intonatie van woorden, kent het Yukateeks Maya geen vaste regels. Het Europese taalsysteem kent het gebruik van klemtonen, maar in het Yukateeks Maya wordt de intonatie veroorzaakt door de toonhoogte waarop wordt gesproken (Bevington 1995: 26). Het Yukateeks Maya wordt dan ook vaak de taal van het zingen genoemd. Desondanks heeft het Yukateeks Maya wel een paar regels over de toonhoogte. Vaak verhoogt de toon bij de laatste ‘korte’ klinker in een woord (zoals een ‘e’ in help). En de toon verhoogt ook bij lange klinkers, zoals de ‘ee’ in teen, ongeacht waar deze klinker in een woord voorkomt. Sprekers van het Yukateeks Maya kunnen elkaar onderling ook verstaan zonder de aanwezigheid van intonatie. Wanneer alles op één toonhoogte wordt gesproken, begrijpen de sprekers van het Yukateeks Maya elkaar als nog. Dit kan vergeleken worden met het Nederlands. Wanneer het Nederlands zonder klemtonen wordt uitgesproken, zijn de meeste Nederlanders nog goed in staat om elkaar te begrijpen. Meer informatie over de toonhoogte is ook te vinden bij attritie.

Morfologie

De opbouw van woorden in het Yukateeks Maya kent veel regeltjes. Neem bijvoorbeeld het zelfstandignaamwoord in het Yukateeks Maya. Een zelfstandignaamwoord in deze taal kent geen vast, bijbehorend lidwoord, wat we in het Nederlands wel kennen (de, het of een). In het Nederlands is een onbepaald lidwoord ‘een’. In het Yukateeks Maya gebruiken zo voor een onbepaald lidwoord altijd het getal ‘één’ (Bevington 1995: 41). Voor een bepaald lidwoord wordt in het Yukateeks Maya het aanwijzendvoornaamwoord ‘le’ gebruikt (deze, die en dat). Met een -a, -o of -e suffix wordt het onderscheidt tussen deze, die en dat gemaakt (Bolles, 1993):

  • pek: hond
  • le peka: deze hond
  • le peko: die hond
  • le peke: dat hond

Een aanwijzendvoornaamwoord dat bij een zelfstandignaamwoord in het meervoud hoort, wordt onderscheiden door een -oba, -obo of -obe suffix:

  • mac: man
  • le maca: deze man
  • le macaba: deze mannen

In het Yukateeks Maya kan een zelfstandignaamwoord alleen omgebogen worden tot meervoud (Bolles, 1993). Zo is het bijvoorbeeld niet mogelijk om een zelfstandignaamwoord te verkleinen (hondje). Om een zelfstandignaamwoord om te buigen naar meervoud is het suffix -oob of -ob nodig. Indien een zelfstandignaamwoord op een klinker eindigt wordt het suffix -ob gebruikt:

  • pek (hond): pekoob (honden)
  • tzimin (paard): tziminoob (paarden)
  • be (weg): beob (wegen)
  • na (huis): naob (huizen)

Syntaxis

Als naar de zinstructuur van het Yukateeks Maya wordt gekeken valt het één en ander op. Zo kent het Yukateeks Maya het werkwoord ‘zijn’ niet. Waar in het Nederlands het werkwoord ‘zijn’ of een ombuiging hiervan wordt gebruikt, wordt in het Yukateeks Maya dit werkwoord in de zin weggelaten. In het Yukateeks Maya komt het dan ook vaak voor dat een zin geen werkwoord bevat (Bolles, 1993):

  • Malob le hanalo – Niet slecht dat eten (dus: Dat eten is goed)
  • Hach x-cichpam le x-cħupalo – Heel knap dat meisje (dus: Dat meisje is heel knap)

Wanneer een zin wel een werkwoord bevat, komt deze bijna in alle gevallen vooraan in de zin. Het werkwoord wordt opgevold door het onderwerp van de zin:

  • Hanen – Eet ik (dus: Ik eet)
  • Dzoc u meyah – Eindigt hij/zij het werk (dus: Hij/zij eindigt het werk)

In sommige situaties komt het werkwoord niet als eerste woord in een zin voor. In het Yukateeks Maya komt een ontkenning in een zin vóór het werkwoord te staan. Een ontkenning in het Yukateeks Maya wordt gemaakt door het woordje ‘ma’ voor het werkwoord te plaatsen (Bolles, 1993):

  • Ma tan’c bin – Niet gaan we (dus: We gaan niet)

De zinstructuur van het Yukateeks Maya lijkt veel op het Nederlands. De plaatsing van het werkwoord mag dan een verschil zijn, maar de plaatsing van het lijdend voorwerp, bijvoeglijknaamwoord en bijzin komt sterk overeen met het Nederlands (Bolles, 1993). Alleen bij bepaalde expressies (zoals verbazen of verdrietig zijn) kent het Yukateeks Maya een andere zinsvolgorde. Het woordje ‘ol’ (gevoel) wordt in een zin toegevoegd bij een bepaalde expressie (Bolles, 1993):

  • hak ol – verbazen gevoel (verbaasd)
  • ok ol – huilen gevoel (verdrietig)

Om een idee te krijgen hoe het Yukateeks Maya klinkt hebben we hieronder een filmpje. Deze man leest een stukje voor in het Yukateeks Maya. Links van de man verschijnt steeds de Engelse vertaling.

Terug

Advertenties